የሰብአዊ እርዳታ ተኩስ ማቆም ስምምነት ላይ መድረስ እጅግ አጠራጣሪ በመሆኑ እና የሀገር ውስጥ እንዲሁም የውጭ ሀገር ስደቱ እየባሰ በመምጣቱ የሱዳን ጦርነት ወደ ባሰ ግጭት የሚያመራ ይመስላል።
የሱዳን የሉዓላዊነት ምክር ቤት ሊቀመንበር አብደል ፈታህ አል-ቡርሃን ቅዳሜ ዕለት እንደተናገሩት ሀገራቸው “ለማንኛውም ግፊት ወይም ማስፈራሪያ እጅ አትሰጥም”፤ ድምጧም “ጎልቶ ይሰማል” ብለዋል። ይህን ያሉት አሜሪካ በኒውዮርክ በሚካሄደው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ጠቅላላ ጉባኤ ላይ ለመሳተፍ ያቀረቡትን የቪዛ ጥያቄ በመከልከሏ እና የቀረበውን የሰብአዊ እርዳታ ተኩስ ማቆም ስምምነት ውድቅ ማድረጋቸውን ተከተሎ ነው።
ይህ የሆነው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የሰዎች መብት ኮሚሽነር አርብ ዕለት ከሱዳን ወደ ቻድ የሚሸሹ ሰዎች ቁጥር በከፍተኛ ሁኔታ መጨመሩን እና ይህም ከውጊያውና ከከፋ የኑሮ ሁኔታ ለማምለጥ እንደሆነ እንዲሁም የሰብአዊ እርዳታ ፋይናንስ ከፍላጎቱ ጋር ሊመጣጠን አለመቻሉን ከተናገሩ በኋላ ነው።
የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የሰዎች መብት ኮሚሽን አክሎ እንደገለጸው ባለፈው ሳምንት በቀን ከ400 በላይ ሰዎች ከሱዳን ወደ ምስራቅ ቻድ የተሻገሩ ሲሆን፥ ይህም በቅርብ ወራት ከተመዘገበው ቁጥር ጋር ሲነጻጸር የ20 እጥፍ እድገት ያሳያል።
የሱዳን ሕዝብ ከ3 ዓመታት በላይ በዘለቀው የእርስ በእርስ ጦርነት በሱዳን ጦር እና በፈጣን ድጋፍ ሰጪ ኃይሎች መካከል ግጭት እየተካሄደባቸው ካሉ እንደ ዳርፉር፣ ኮርዶፋን እና ብሉ ናይል ካሉ አካባቢዎች እየሸሹ ይገኛሉ።
የተኩስ ማቆም ስምምነቱን ውድቅ ማድረግ ከዓለም ትልልቅ የሰብአዊ ቀውሶች አንዱን የሚያባብስ ሲሆን፥ ወደ 200,000 የሚጠጉ ሱዳናውያን የተገደሉ ሲሆን የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ደግሞ ሌላ 14 ሚሊዮን ሰዎች ከቀያቸው ለመፈናቀል መገደዳቸውን ገልጿል።
የአሜሪካ እርምጃ
ከጥቂት ቀናት በፊት አሜሪካ እንዳለችው የሱዳን ጦር ኃይሎችም ሆኑ የፈጣን ድጋፍ ሰጪ ኃይሎች ወይም የሁለቱም ወገኖች መሪዎች ህጋዊ እና ህገ-መንግስታዊ የሱዳን መንግስትን አይወክሉም፤ የሚያስተዳድሩት በጦር መሳሪያ ኃይል ብቻ ነው።
የአሜሪካ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ቃል አቀባይ ቶሚ ፒጎት ማክሰኞ ዕለት ባወጡት መግለጫ የእያንዳንዱ ተዋጊ ወገን መሪ አካሄድ ሀገሪቱን ለመምራት ብቁ እንደማያደርገው ገልጸው፥ አሜሪካ እና ፕሬዝዳንት ትራምፕ በሱዳን ለሰላም እውነተኛ አጋር ከሆነ ከማንኛውም ወገን ጋር ለመስራት ዝግጁ መሆናቸውን አጽንኦት ሰጥተዋል።
በጃንዋሪ 2025 ዋሽንግተን እንደገለጸችው አል-ቡርሃን በሱዳን ወደ ሲቪል አስተዳደር ለመመለስ የሚደረገውን ጥረት ተቃውመዋል፤ ግጭቱን ለማስቆም በሚደረጉ ዓለም አቀፍ የሰላም ንግግሮች ላይ ለመሳተፍ ፈቃደኛ አልሆኑም፤ ከድርድር እና በጎ ፈቃድ ካለው የመፍትሔ መንገድ ይልቅ ጦርነትን መርጠዋል።
የማዕቀብ መግለጫው እንዲህ ይላል፡- “በአል-ቡርሃን አመራር ስር ያለው የሱዳን ጦር ኃይል በትምህርት ቤቶች፣ በገበያዎች እና በሆስፒታሎች ላይ የሚደረጉ የአየር ድብደባዎችን ጨምሮ በሲቪሎች ላይ ግድያ ፈጽሟል።
በተጨማሪም የሰብአዊ እርዳታ እንዳይደርስ ሆን ብለው በመከልከል እና ሲቪሎችን በረሃብ መቅጣት እንደ ጦርነት ስልት በመጠቀማቸው ተጠያቂ ናቸው።”
መገለል እና የሕዝብ ውድቅ ማድረግ
በሌላ በኩል ተነታኙ ኢሃብ ሞሐመድ መድቦ እንዲህ ብለዋል፡- “ዋሽንግተን በሩን በአል-ቡርሃን ላይ ዘግታ ወደ ግዛቷ ለመግባት የሚያስችለውን ቪዛ እንዳያገኝ ከከለከለችው በኋላ፥ አል-ቡርሃን በሱዳን ሕዝብ መካከል ለመታየት የትኛውንም አጋጣሚ መፈለግ ጀምሯል፤ ምንም እንኳን በሃዘን መቀበያ ወይም በግልጽ ስብሰባ ላይ ቢሆንም፥ ምናልባት የዓለም አቀፍ መገለልን ክፍተት የሚሞላ እና የጠፋውን የሕዝብ ምስል የሚያድስ ነገር ያገኛል ብሎ በማሰብ ነው።”
አክለውም “እስላሞች ከመገለል እፍረት ለማዳን እና እንደተወገዱት ቀደሞው አል-በሽር ያደርጉት እንደነበረው የጎዳና ላይ ህጋዊነትን ለመስጠት ሚሊዮን አባላት ያሏቸውን ሰልፎች ማደራጀት ሳይችሉ ሲቀሩ፥ በድንገት ተወዳጅነትን ለመፈለግ ወሰነ” ብለዋል። ቀጥለውም፡- “ትናንት ካርቱም ስታዲየም አጠገብ ሲያልፍ ትልቅ የህዝብ መሰብሰብ አይቶ ቆመ። ለራሱም ‘ወይኔ! ይህ ወርቃማ እድሌ ነው። እነዚህ ሱዳናውያን ከእኔ ጋር ቆመዋል፤ የሚያስፈልገኝ ፎቶ እና አል-በሽር ያደርግ እንደነበረው ለዓለም ቅዠትን የምንሸጥበት የሕዝብ ትዕይንት ብቻ ነው!’ አለ።”
ነገር ግን “እግሩ የስታዲየሙን ምድር እንደነካ ትዕይንቱ ተገለበጠ፤ ሕዝቡም የእሱን መገኘት ውድቅ ማድረጋቸውን በእግራቸው ድምጽ የሚሰጡ ይመስል ወደ መውጫው ሮጡ፤ ይህም እያንዳንዱ የሕዝብ ስብሰባ የፖለቲካ ካፒታል አለመሆኑን መራራ እውነት ተወለት።”
በዚህም ምክንያት እንደ ተነታኙ አባባል በስታዲየሙ የሕዝብ ደጋፊነትን ለማስተዋወቅ የሚያስችል መድረክ ከማግኘት ይልቅ “ትርጉም የማይፈልግ ትዕይንት አጋጠመው፡ በውጭ ሀገር መገለል፣ በሀገር ውስጥ የተዘበራረቀ ሁኔታ እና ከስታዲየም ደረጃዎች ሊመጣ የማይችል ተወዳጅነት።”
ዓለም አቀፉ ማህበረሰብ እርምጃ ይወስዳል?
አሁን ከአሰቃቂው ጦርነት ሶስት ዓመታት በላይ ካለፉ በኋላ፥ አል-ቡርሃን ጦርነቱ የሚያበቃው በወታደራዊ አሸናፊነት ብቻ እንደሆነ ደጋግመው በመናገራቸው፥ ጦርነቱ እንዲያበቃ ዓለም አቀፉ ማህበረሰብ በእሱ ላይ እውነተኛ ጫና እንዲያደርግ ጥሪ እየቀረበ ነው።
የኢኮኖሚ መዘዙ አሳሳቢ ነው። ሱዳን በጦርነቱ የመጀመሪያ ዓመት በቢሊዮን የሚቆጠር ዶላር የጠቅላላ ሀገር ውስጥ ምርት አጣች፤ ግጭቱ ከተቀጠለ ደግሞ ከባድ ድህነት ከ60% በላይ ሊሆን እንደሚችል ግምቶች ያሳያሉ።
ጸሐፊው ሃምዲ አብደል ረህማን ሀሰን “በወታደራዊ መፍትሔ የማመንን እምነት መተው አለብን” ይላሉ። አክለውም “ሆኖም መረጃዎች እንደሚያሳዩት የረዘመ ግጭት ወደ አሰቃቂ ውድቀት ብቻ የሚያመራ ሲሆን፥ የአፍሪካ ህብረት እና ቀጠናዊ ድርጅቶች ይህንን እውነታ በማስተላለፍ እና ሙሉ አሸናፊነትን ማሳካት አለመቻሉን የሚረዱ ድድርድሮችን በማመቻቸት የበለጠ ውጤታማ ሚና መጫወት አለባቸው።”
ቀጥለውም፡- “ተጠያቂነት እና የሽግግር ፍትህ በሰላም ሂደቱ ውስጥ መካተት አለባቸው። የዘር ጥቃት እና ሲቪሎችን ሆን ብሎ ማዒላ ማድረግን ጨምሮ የበደሎች መጠን ሰላምን ለመፈለግ ሲባል ሊታለፉ አይችሉም።
እንደ እውነት እና እርቅ ኮሚሽን ያለ የሽግግር ፍትህ ስልት ተምሳሌታዊ እና ተግባራዊ አገልግሎቶችን ሊሰጥ ይችላል። ይህም በሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ለረጅም ጊዜ የቆየውን ካለስጋት የመቅጣት ባህል ማቆሙን ያመለክታል እና ለረጅም ጊዜ እርቅ ማዕቀፍ ይፈጥራል።”
የሳዑዲ አቋም የሰላም ጥረቶችን እያደናቀፈ ነው?
ይህ በእንዲህ እንዳለ ሳዑዲ አረቢያ በሁለቱ ወገኖች መካከል እንደ አሸማጋይ ወደ ሱዳን መድረክ ገብታለች፤ ነገር ግን በፖለቲካ እና በዲፕሎማሲ በቡርሃን በኩል በመቆሟ በሁለቱ መካከል በገለልተኝነት መቆሟን አቁማለች፤ ይህም ታዛቢዎች የጦር ወንጀል ከፈጸሙ አካላት ጋር እንደ መደበኛ ግንኙነት አድርገውታል።
ሮይተርስ እንደገለጸው ሳዑዲ አረቢያ በሱዳን ጦር እና በፓኪስታን መካከል ወደ 1.5 ቢሊዮን ዶላር የሚገመት የጦር መሳሪያ ስምምነት አሸማግላ ሊሆን ይችላል፤ ከዚያም ሪያድ ስምምነቱ እንዲሰረዝ ጠይቃ ለኢስላማባድ ፋይናንስ እንደማታደርግ አሳውቃለች።
በመስከረም 23, 2026 በታተመ ዘገባ ላይ በጦር ሠራዊቱ ውስጥ የሚገኝ ወታደራዊ ምንጭ ለሱዳን ትሪቢዩን እንደተናገረው የጦር ኃይሎች በቅርቡ ስማቸውን ለመጥቀስ ፈቃደኛ ካልሆኑት የእስያ ሀገር ዘመናዊ የታክቲክ እና የጥቃት አውሮፕላኖችን ጭነቶች ተቀብለዋል።
ታዛቢዎች ሳዑዲ አረቢያ ስምምነቱን በገንዘብ እንደረዳች አልጠረጠሩም፤ ይህም ጦርነቱን የበለጠ ሊያባብሰው ይችላል።
ግብጽ እና ቱርክ፡ ወደ ሰላም የሚወስድ የተለየ መንገድ
ግብጽን በተመለከተ በዚች ሀገር ያለው ጦርነት ብሔራዊ ደህንነቷን ስጋት ላይ ይጥላል በሚል በሰላም ጥረቶች ውስጥ ተሳታፊ የነበረች ቢሆንም፥ የዲፕሎማሲ አቋሟን በመቀየር ከዓለም ትልልቅ የሰብአዊ ቀውሶች አንዱን ላስከተለው ግጭት አካል ሆናለች።
ግብጽ እና ሳዑዲ አረቢያ ከአሜሪካ እና ከተባበሩት አረብ ኤምሬትስ ጋር በኳድ ተነሳሽነት ውስጥ ቢሳተፉም የሱዳን ጦርን ብቻ ህጋዊ እንደሆኑ በይፋ አውጀዋል።
ሮይተርስ ባለፈው ህዳር እንደዘገበው ኃይለኛ የሆነ የቱርክ የውጊያ ድሮን ሞዴል በግብጽ ደቡብ ምዕራብ ድበር አቅራቢያ በሚገኝ የአየር ማረፊያ ላይ ተሰማርቷል፤ በህዋ ቴክኖሎጂ የተሰማራው የአሜሪካ ኩባንያ ቫንቶር የሳተላይት ምስሎች ባለፈው መስከረም 29፣ ታህሳስ 28 እና ጥር 9 በምስራቅ ኦዌናት ከሚገኙት አየር ማረፊያዎች በአንዱ ማረፊያ ላይ ትልቅ ድሮን አሳይተዋል።
በዚሁ አውድ ዘ ኒውዮርክ ታይምስ በሱዳን ውስጥ የአየር ድብደባ ለማካሄድ ጥቅም ላይ እየዋሉ ነው ያላቸውን የአኪንቺ ድሮኖች ምስሎች በምስራቅ ኦዌናት አየር ማረፊያ ላይ አሳትሟል።
አኪንቺ በቱርክ የመከላከያ ኩባንያ ባይካር ከተผลิตት ዘመናዊ ድሮኖች አንዱ ነው። በከፍተኛ ከፍታ ላይ የመብረር፣ ለ24 ሰዓታት በአየር ላይ የመቆየት እና በርካታ የጦር መሳሪያዎችን የመሸከም አቅም ያለው ሲሆን፥ ጦሩ ከአንካራ ጋር ባለው ግንኙነት አግኝቶት ሊሆን ይችላል።
አንካራ ከአብደል ፈታህ አል-ቡርሃን ለሚመራው የሱዳን ሉዓላዊነት ምክር ቤት እና የሱዳን ጦር ከቀዳሚዎቹ ወታደራዊ ደጋፊዎች አንዷ ተደርጋ ትቆጠራለች። ቱርክ ከቀድሞው ፕሬዝዳንት ኡመር አል-በሽር ጋር ለብዙ ዓመታት ከሰሩ እና ወደ ሶስት አስርት ዓመታት ገደማ መንግስቱን ከተቆጣጠሩት የእስልምና እንቅስቃሴ እና የሙስሊም ወንድማማቾች ጋር ግንኙነት ካላቸው የጦር መሪዎች ጋር የቆየ ግንኙነት አላት።
ዘ ዋሽንግተን ፖስት ስት በመጋቢት 2025 በወጡ ሰነዶች፣ የመገናኛ ዘዴዎች፣ የንግድ መዝገቦች እና የበረራ መረጃዎች የቱርክ ሰራሽ የጦር መሳሪያዎች እና ድሮኖች ወደ ሱዳን ጦር መድረሳቸውን የሚያረጋግጡ መረጃዎችን ይፋ አድርጓል።
የሱዳን መከላከያ ኢንዱስትሪዎች ኮርፖሬሽን ድሮኖችን እና የጦር መሳሪያዎችን ለማቅረብ ከቱርክ ባይካር ኩባንያ ጋር በግምት 120 ሚሊዮን ዶላር የሚያወጣ ውል ተፈራርሟል።
ጭነቶቹ በ2024 ሱዳን የደረሱ ሲሆን፥ መሳሪያዎቹን ለማንቀሳቀስ የሚረዱ የቱርክ ቴክኒሻኖችም አብረው ተገኝተዋል።
